8 godzin temu
Badania nad edukacyjnym i wychowawczym potencjałem gry w szachy prowadził dr hab. Jacek Bylica z Instytutu Pedagogiki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytet Jagielloński. Analiza dotyczyła kursu akademickiego „Edukacja przez szachy”, realizowanego w ramach kształcenia studentek pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Projekt zakładał jednoczesne nauczanie podstaw gry oraz wykorzystanie szachów jako narzędzia refleksji nad własnymi postawami i sposobami reagowania na wyzwania.
W literaturze przedmiotu i praktyce edukacyjnej wskazuje się, iż regularna gra w szachy może sprzyjać rozwojowi kompetencji matematycznych, czytania oraz logicznego myślenia u dzieci. W części państw wdrażane są programy szachowe w szkołach podstawowych, a Parlament Europejski rekomendował upowszechnianie tej formy aktywności w edukacji. Badania prowadzone na Uniwersytecie Jagiellońskim poszerzają tę perspektywę o pytanie, czy szachy mogą mieć także znaczenie w obszarze rozwoju osobistego i kształtowania kompetencji psychospołecznych.
W ramach kursu uczestniczki – w większości osoby początkujące – uczyły się zasad gry, poznawały historię szachów oraz podstawowe strategie debiutu, gry środkowej i końcówki. Istotnym elementem zajęć była analiza własnych doświadczeń w formie autoetnografii, czyli systematycznych zapisów przeżyć i refleksji towarzyszących nauce gry. Zebrany materiał posłużył do oceny, w jakim stopniu doświadczenia z szachownicy były przez uczestniczki odnoszone do sytuacji życia codziennego.
Z analizy wynika, iż część studentek interpretowała sytuacje pojawiające się w trakcie partii – takie jak konieczność podejmowania decyzji pod presją czasu, ryzyko porażki czy potrzeba planowania działań – jako analogiczne do codziennych wyzwań. Wskazywano m.in. na znaczenie radzenia sobie z emocjami, odpowiedzialności za własne wybory, umiejętności planowania oraz elastyczności w działaniu. Element gry na czas był opisywany jako czynnik zwiększający poziom stresu, ale jednocześnie mobilizujący do sprawniejszego zarządzania uwagą i podejmowania decyzji w warunkach ograniczonych zasobów.
Część uczestniczek podkreślała również, iż struktura partii szachowej – obejmująca fazę debiutu, gry środkowej i końcówki – sprzyja refleksji nad różnymi etapami realizacji zadań i projektów w życiu codziennym. Końcówka partii była interpretowana jako sytuacja wymagająca maksymalnego wykorzystania dostępnych zasobów oraz akceptacji ograniczeń, co uczestniczki odnosiły do doświadczeń związanych z domykaniem projektów lub etapów życiowych.
Jednocześnie nie wszystkie studentki deklarowały występowanie tzw. „transferu życiowego”, czyli przenoszenia doświadczeń z gry na rozumienie własnych zachowań poza szachownicą. Część z nich wskazywała, iż nie dostrzega związku między grą a funkcjonowaniem w życiu codziennym lub iż czas trwania kursu był zbyt krótki, by zaobserwować trwałe zmiany. Wyniki te autor interpretuje jako potwierdzenie zróżnicowanych stylów uczenia się i indywidualnych różnic w odbiorze narzędzi edukacyjnych.
Wnioski z badań zostały przedstawione w artykule „Gra w szachy jako transfer życiowy – ewaluacja nowego kursu akademickiego”, opublikowanym w czasopiśmie Polska Myśl Pedagogiczna. Autor podkreśla, iż szachy mogą stanowić wartościowe uzupełnienie działań dydaktycznych i wychowawczych, jednak ich oddziaływanie na rozwój osobisty nie ma charakteru uniwersalnego i zależy od kontekstu, formy prowadzenia zajęć oraz indywidualnych predyspozycji uczestników.
